Bolat SAILAN,  ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory: Aýǵan soǵysy naqty baǵasyn alǵan joq

– Bolat Sanabaıuly, soǵys­qa soldat retinde qatysý bar da, sol soǵysty tarıhshy retinde zertteý bar. Aýǵan soǵysynyń aqıqatyn ashýda materıaldardy qaıdan, qalaı taptyńyz, eń aldymen nege súıendińiz?

–  Áskerden kelgennen keıin ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­­tyq ýnıversıtetiniń tarıh fa­kýltetine oqýǵa tústim. Sóı­tip men oqý bitirgende Keńes ás­ker­leriniń shekteýli kontınn­genti Aýǵanstannan áketilip, oǵan 1989 jyldan bastap saıası baǵa berý bastaldy. Sol sátte meniń Aýǵanstanda áskerı boryshymdy óte­­genimnen habardar tarıh ǵylym­dary­nyń doktory, professor Kereıhan Ra­qymjanuly Amanjolov aǵamyz ǵylym jolyn tańdaýyma keńes berdi jáne ózi ǵylymı jetekshi bolatynyn aıtty. Tarıh ǵylymdarynyń doktorlary, professorlar Asylhan Qurmanbaev, Keńes Nurpeıisov syndy ǵalymdar ustazdyq ári aǵalyq qamqorlyqtaryn kórsetti.

90-jyldardyń basynda meniń taqy­rybyma qatysty eńbekter az boldy. Aýǵanstandaǵy soǵys qımyldaryna qa­tys­ty jarııalanymdar Reseıdegi «Kom­mýnıst voorýjennyh sıl», «Voenno-ıstorıcheskıı jýrnal», «Kras­naıa zvezda», «Komsomolskaıa pravda» jáne t.b. basylymdarda jarııa­landy. Biraq bul materıal­darda qazaqstandyqtar týraly aıtylmady. Sondyqtan qazaq­standyqtardyń bul soǵysqa qatysýy men olardyń shyǵynyn bilý úshin sta­tıstıkalyq máli­metterdi anyq­taýda kóp ter tógýge týra keldi. Al­dy­men Almaty qa­la­­syndaǵy «Aýǵan soǵy­sy arda­gerleri uıymdarynyń» jeke mu­raǵat qorlaryn, osy qala­daǵy ofıserler úıiniń qor­lary men kitaphanasyn (qazir­gi Armııa úıi), Qorǵanys mı­nıstr­liginiń muraǵatyn, Reseı­diń Podolsk qalasynda orna­­las­qan áskerı muraǵatty, soǵys­­qa qaty­­sýshylardyń jeke mura­ǵatyn, Ǵylym akademııasy men ulttyq kitaphananyń qor­laryn, árbir oblystaǵy Aýǵan soǵysy ardagerleri uıymdary men muraǵat qorlaryn jáne osy soǵysqa qatysty qandaı da bir derek tabylady-aý degen oryndar­dyń barlyǵyn zerttedim.

Eń qıyny qazaqstandyqtardyń qaty­sýy men shyǵynyn oblystar boıynsha jeke saralap shyǵý boldy. О́ıtkeni Qazaqstanda bul jóninde eńbekter ol kezde joqtyń qasy edi.

– Aýǵanstandaǵy qyrǵyn­dy kóz­­ben kórgen, keıinnen zerttegen ǵalym retinde aıtyńyzshy, bul soǵys qımyl­daryn qalaı baǵa­laýymyz kerek? Jal­py al­ǵan­­da, Aýǵan soǵysy óziniń ta­­rı­hı baǵasyn ala aldy ma?

– Aýǵan janjalynyń búkil álemdi dúrliktirgeni, ásirese sol kezde KSRO quramynda bolǵan on bes odaqtas res­pýblıka halqyn qatty abyrjytqany, myrysh tabyttardyń birinen keıin biri elge sýdaı aǵylǵany bul jerde áskerı qımyldar emes, shyǵyny kóp soǵystyń bolǵanyna naqty dálel. Son­dyqtan da bolar, sol kezdegi KOKP OK men KSRO Mınıstrler keńesiniń 1983 jyldyń 17 qań­tar­daǵy qaýlysymen barlyq Aýǵan soǵysyna qatysýshylarǵa «Jeńil­dik týraly kýálik» berýge májbúr boldy. О́ıtkeni bozda­ǵynan aıyrylǵan ana, aıaq-qoldan aıyrylǵan múgedek, kontýzııa alǵan jaýynger, iz-túzsiz ketken sarbaz jáne t.b. sany kóbeıdi. Mundaı shyǵyn tek soǵysta bolady.

Al bul soǵystyń tarıhı baǵasy týraly toqtalatyn bolsaq, Keńes Odaǵynyń 1941-1945 jylǵy fashızmge qarsy soǵysy tórt jylǵa sozyldy. Biraq ta onyń tolyq tarıhyn jazyp shyǵý úshin jarty ǵasyrdan astam ýaqyt jetken joq. Sondyqtan da 40-armııanyń Aýǵanstan aýmaǵynda toǵyz jyldan astam ýaqyt júrgizgen áskerı qımyldary ákelgen zardabyn jazyp shyǵý da biraz ýaqytty talap etedi. 1979-1989 jyldardaǵy Aýǵanstandaǵy bul soǵys HH ǵasyr tarıhyna kúrdeli jáne qarama-qaıshy paraqtar retinde kiretini, sonymen qatar oǵan beriletin baǵa da áli talaı ýaqyt­ty talap etetini ras. Qalaı aıtsaq ta bul soǵys tarıhqa endi. Ony eshkim óshire almaıdy.

– Qalaı aıtsaq ta, bul soǵys KSRO tarapynan bas­qyn­­shylyq kepte kórinis tapty. Aýǵan­standaǵy soǵys barysynda «Biz bas­qyn­shy eldiń áske­rimiz-aý» degen oı bol­­­ǵan joq pa?

– Sol kezdegi keńestik ıdeologııa árbir Aý­ǵan soǵysyna qatysýshyǵa sizder ınter­nasıonaldyq borysh­taryńyzdy óteý­ge barasyzdar dep ımandaı sendirdi. Esh­qandaı jaýynger ózin basqynshymyn dep oılaǵan joq. Jaýyngerdiń bar bilgeni Otan aldyn­daǵy bergen antyn adal atqarý edi.

Basqynshy retinde soǵysyp júrmiz degen oı eshkimde bolǵan joq. Kerisinshe, bergen antymdy adal atqaraıyn dep alǵa umtyldy. Múmkin, sol ýaqyttaǵy tárbıe men júıe talaby solaı bolǵan bolar...

– Aýǵanstan soǵysynyń zert­­­te­lý­ deńgeıine oralsaq. Eli­­miz­de bul má­sele­men aınaly­satyn arnaıy zertteý ıns­­tıtýt­tary bar ma? Bul jaǵynan buryn­ǵy KSRO kólemindegi eldermen áriptestik máselesi qaı deńgeıde?

– Zertteý ınstıtýttary bar dep aıta almaımyn, biraq uıymdar men qoǵam­dyq birlestikter bar. Bul uıymdar jáne jeke ardagerler burynǵy KSRO kóle­mindegi árip­testermen árqashan baılanysta. Bir-ekeýin aıtar bolsam, Ha­lyq Qaharmany, general-­leı­tenant Baqytjan Ertaev bas­qa­ratyn «Aýǵan soǵysy ardagerler qaýymdastyǵy», Baqytbek Sma­ǵul jetekshiligindegi Aýǵan soǵy­sy ardagerleri uıymdarynyń «Qazaqstan ardagerleri» qaýym­das­tyǵy, Shárip О́tegenov basqa­rýyndaǵy «Jergilikti soǵys jáne Aýǵanstan ardagerleri odaǵy» jáne t.b. uıymdar. Máskeýde Ke­ńes Odaǵynyń Batyry, Qazaq­stannyń týmasy Rýslan Aýshev bas­qaratyn TMD úkimetteri bas­­­shylary keńesi janyndaǵy «Ja­ýynger-ınternasıonalıster iste­ri jónindegi komıtet» buryn­ǵy on bes odaqtas respýblıka arda­gerleri uıymdarymen ju­mys is­teıdi. Bul uıym ásirese soǵys­ta iz-túzsiz ketkenderdi iz­dep tabýda birshama jumystar atqa­ryp jatyr. Osy uıymdardyń muryn­dyq bolýymen 2012 jyly eki jerlesimizdiń, kókshetaýlyq Alek­seı Zýev pen túrkis­tandyq Abdýl­hakım Ergeshovtiń máıiti týǵan jer topyraǵyna qaıta jerlendi.

– Bir suhbatyńyzda qazaq balasy jasaǵan erlikti basqalar­dyń atyna telý kóp boldy dep­siz. Ol qandaı er­lik­ter edi?

– Keńestik qoǵamda orys ul­tynyń ókilderi batyr ataǵyn kóp aldy. Aýǵan soǵysynda 86 adam batyr ataǵyn alsa, sonyń bireýi ǵana qazaq. Ol – Qaıyrgeldi Maıdanov. Oǵan da bul ataq ońaı­lyqpen berilgen joq. Eki ret Aýǵan soǵysyna qatysyp, talaı jaýyngerdi ajal aýzynan aman alyp, ózi mingen tik­ushaqqa tıep úlgergen Maıdanovtyń erli­gin Kreml minsiz moıyndaýǵa máj­búr boldy. Aýǵan soǵysynda qahar­man kombat, qazirgi Halyq Qahar­many Baqytjan Ertaevqa da sol kezde-aq batyr ataǵy berilýi kerek edi. «Qara maıor» atanǵan Borıs Kerimbaevqa, Májilis depýtaty Baqytbek Smaǵulǵa bul ataq buıyr­mady. Qazaq jigitteriniń ara­synda eki retten Qyzyl Juldyz ordenin taqqandar bar. Mysaly, О́sken Saǵulov, Ashat Aýǵanbaev jáne t.b. Olar da batyr ataǵyna la­ıyq. Qazaq jigitteriniń jasaǵan erligi óz deńgeıinde baǵalanǵan joq.

– Soǵys aıaqtalǵan soń júrgizilgen statıstıkaǵa súıensek, Aýǵan soǵysy­na qatysqandardyń 30-40 paıyzy psıhologtardyń kómegine zárý bol­ǵan deıdi. Aýǵan sın­dromyn nemen túsin­direr edińiz?

– Soǵystyń qandy qyrǵyny­nan ótken adam taǵdyry – qatal­dyqqa toly, qaı­shylyqty, qıyn taǵdyr. Buǵan áser etetin faktor – posttravmatıkalyq sın­drom. Sındrom áserinen adamnyń qoǵamdyq ortadaǵy ózin-ózi ustaýy ózge­redi. Onyń negizgi belgilerine, bitimge kele al­maý, beı­bit sheshýge bolatyn qaq­tyǵystarda tek de­ne kúshin qol­daný jatady.

Keńestik kezeńde Aýǵan soǵy­synan oralǵan jaýyngerlerge eshqandaı psıhologtar bólingen joq. Ony ózimiz de bilmedik. Tek áskerden oralǵanda 10 kún aýrý­hanaǵa jatqyzdy, kóbinese juq­paly aýrýdy tekserý úshin. Biraq ýaqyt óte kele sonyń zardabyn tartyp júrmiz. Meniń ózim áli kúnge deıin keı kezderde soǵysta júrgenim týraly tús kóremin. Keıbir qarýlastarymyz Aýǵan sındromyn kótere almaı taǵdyrlaryn buzyp alsa, keıbiri túrme tabaldyryǵyn da attady. Osynyń bári Aýǵan sındromynyń áseri.

– Aýǵanstanda qansha jyl bol­dy­ńyz?

– 730 kún, ıaǵnı tolyq 2 jyl meniń áskerı qyzmetim Aýǵan­standaǵy 40-armııa quramynda, keńes áskerleriniń shekteýli kontıngentiniń 201-dıvızııa sol­dat­tary­nyń qatarynda sapqa tu­ryp soǵysqa qaty­sýmen ótti.

– Qansha ret jaraqattan­dyńyz?

– Alla qoldap, deneme oq tıgen joq. Biraq aýyr kontýzııa aldym. Sonyń saldarynan áli kúnge deıin jylyna eki ret em alamyn. Shetelge de baryp emdeldim.

– Siz úshin soǵys fılosofııa­sy ne­de?­

– Soǵys fılosofııasy týraly Baýyr­jan Momyshulynan artyq qazaqta asyryp aıtatyn adam joq bolar. Baýkeń bir sózinde: «Men soǵys týraly jazamyn, biraq soǵysqa qarsymyn» – degen eken. Sol sııaqty meniń de jarııalanǵan eńbek­terim soǵys taqyryby men batyrlarǵa arnal­ǵan. Soǵystyń óz zańdy­lyqtary men taktıkasy bar. Eger qarsylasyńnyń kózin sen joımasań, ol seniń kózińdi joıa­dy. Qalaı bolǵanda da Otanǵa qaýip tóngen jaǵdaıda qorǵanýǵa, soǵysýǵa týra keledi.

Áńgimelesken Almas NÚSIP,

jýrnalıst